Hvað er fjárlagafrumvarp?
Fjárlögin ákveða hvað ríkið má eyða miklu og í hvað. Svona verða þau til, og þess vegna skipta þau þig máli.
- Fjárlagafrumvarp er tillaga ríkisstjórnarinnar um tekjur og útgjöld ríkisins á næsta ári.
- Alþingi ræðir það í þremur umræðum og getur breytt því. Þegar það er samþykkt heitir það fjárlög.
- Ríkið má ekki greiða út fé nema heimild sé fyrir því í fjárlögum eða fjáraukalögum.
Hvað er það?
Fjárlagafrumvarp er lagafrumvarp um fjármál ríkisins fyrir næsta almanaksár. Í því er áætlun um tekjur ríkissjóðs og þar er leitað heimilda til útgjalda, flokkað eftir málefnasviðum eins og heilbrigðismálum, menntamálum og samgöngum.
Reglan er skýr í stjórnarskránni: „Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum.“ Án fjárlaga hefur ríkið því ekki heimild til að greiða út.
Hver leggur það fram, og hvenær?
Fjármála- og efnahagsráðherra leggur frumvarpið fram á fyrsta fundi haustþings, samkvæmt lögum um opinber fjármál. Það á að vera í samræmi við fjármálaáætlun, sem ráðherra leggur fyrir Alþingi eigi síðar en 1. apríl ár hvert og nær til minnst fimm ára.
Hvað gerist á Alþingi?
- Fyrsta umræða. Ráðherra kynnir frumvarpið og þingmenn ræða það. Svo fer það til fjárlaganefndar Alþingis.
- Fjárlaganefnd. Nefndin fer yfir frumvarpið og fær umsagnir. Byggðastofnun á til dæmis að skila nefndinni umsögn um áhrif á byggðaþróun innan fjögurra vikna.
- Önnur umræða. Nefndin leggur fram breytingartillögur. Með hverri tillögu þarf að fylgja mat á áhrifum hennar á afkomu ríkissjóðs.
- Þriðja umræða og atkvæðagreiðsla. Stjórnarskráin segir að ekkert lagafrumvarp megi samþykkja fyrr en það hafi verið rætt við þrjár umræður. Eftir samþykkt heitir frumvarpið fjárlög.
Fjárlög, fjármálaáætlun, fjáraukalög
Skattar eru sér á báti: samkvæmt stjórnarskránni má engan skatt leggja á, breyta né afnema nema með lögum. Þess vegna fylgja fjárlagafrumvarpinu oft sérstök frumvörp um skatta og gjöld, og ljúka skal afgreiðslu þeirra, eftir því sem kostur er, áður en greidd eru lokaatkvæði um fjárlögin.
Hvað þýðir þetta fyrir þig?
Í fjárlögum er ákveðið hve mikið fé ríkið setur í framhaldsskóla og háskóla, heilbrigðisþjónustu, samgöngur og húsnæðisstuðning. Skattar og gjöld sem þú greiðir breytast oft í frumvörpum sem fylgja fjárlögunum.
Dæmi úr fréttum vikunnar: Loftbrú, afsláttur af innanlandsflugi, hefur haft um 600 milljóna króna fjárheimild á ári. Þegar kostnaðurinn fór fram úr var honum mætt með aukafjárveitingum. Nú er afslætti breytt svo kostnaðurinn haldist innan ramma fjárlaga.
Lögin krefjast líka þess að í frumvarpinu sé gerð grein fyrir áhrifum þess á jafna stöðu karla og kvenna. Þetta kallast kynjuð fjárlagagerð.
Frumvarpið fyrir árið 2027
Daði Már Kristófersson fjármála- og efnahagsráðherra kynnti frumvarpið 7. september 2026 og það var lagt fram við þingsetningu daginn eftir. Samkvæmt ráðuneytinu er þar gert ráð fyrir afgangi á ríkissjóði eftir átta ára samfelldan halla.
Frumvarpið er fyrsta mál þingsins. Fyrstu umræðu lauk 14. september og þá gekk það til fjárlaganefndar. Samkvæmt ferilsíðu Alþingis, sem við athuguðum 25. október 2026, er það enn hjá nefndinni, sem fjallaði síðast um það á fundi 21. október. Önnur umræða er ekki hafin og frumvarpið hefur ekki verið samþykkt. Afgangurinn er því áætlun, ekki niðurstaða.
Orð sem gott er að kunna
- Fjárheimild
- Heimild Alþingis, veitt í fjárlögum eða fjáraukalögum, til að ráðstafa opinberu fé.
- Halli og afgangur
- Halli er þegar útgjöld eru meiri en tekjur. Afgangur er þegar tekjur eru meiri en útgjöld.
- Fjárlaganefnd
- Fastanefnd Alþingis sem fer yfir fjárlagafrumvarpið milli umræðna.
- Varasjóður
- Óskiptur sjóður í fjárlögum fyrir ófyrirséð útgjöld. Hann á að nema minnst einu prósenti af fjárheimildum.
Fjárlög segja hvað ríkið má nota mikla peninga á næsta ári.
Þau segja líka í hvað peningarnir fara. Til dæmis í framhaldsskóla, sjúkrahús og vegi.
Ríkisstjórnin skrifar tillögu að fjárlögum. Tillagan heitir fjárlagafrumvarp.
Fjármálaráðherra sýnir Alþingi tillöguna á haustin.
Alþingi er þingið þar sem lögin eru sett.
Þingmenn tala um tillöguna þrisvar sinnum. Þeir geta breytt henni.
Svo greiða þingmenn atkvæði. Ef meirihlutinn segir já verða til fjárlög.
Ríkið má ekki borga neitt nema það standi í fjárlögum.
Fjárlögin skipta þig máli. Þau ráða miklu um framhaldsskóla og háskóla, heilsugæsluna og stuðning til að leigja eða kaupa íbúð.
Tillagan fyrir árið 2027 er núna hjá nefnd á Alþingi. Hún hefur ekki verið samþykkt.
Heimildir
- Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, 40., 41., 42. og 44. gr.: althingi.is/lagas/nuna/1944033.html
- Lög um opinber fjármál nr. 123/2015, einkum 3., 5., 14., 18., 23., 24. og 26. gr.: althingi.is/lagas/nuna/2015123.html
- Stjórnarráðið, 8.9.2026, „Prolonged period of fiscal deficits comes to an end in the Budget bill“: stjornarradid.is
- Alþingi, 5. þingfundur 158. löggjafarþings (fyrsta umræða um fjárlög 2027): althingi.is
- Alþingi, ferill 1. máls á 158. löggjafarþingi, Fjárlög 2027 (athugað 25.10.2026): althingi.is
- Frétt Kvennablaðsins um Loftbrú, 25.10.2026: Loftbrú verður 7.000 krónur á flugferð
Staða frumvarpsins athuguð á ferilsíðu Alþingis 25. október 2026.